Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Віктар Івашкевіч: “Я зараджаны на канфлікт са злом”


Віктар Івашкевіч. Здымак Арцёма Канцавога
20 гадоў таму — 25 жніўня 1991 году — Беларусь здабыла незалежнасьць. За дакумэнтам, які стаў падмуркам нашай свабоды, лёсы людзей. Сваім жыцьцём яны пісалі гісторыю — верылі і змагаліся, любілі і ненавідзелі. А ў спадчыну дзецям пакінулі цэлую краіну. Як склаліся лёсы тых, хто зрабіў Беларусь незалежнай? Як ацэньваюць зробленае іх дзеці? Пра гэта ў праграме «Бацькі і дзеці беларускай незалежнасьці» штотыдзень у эфіры і на сайце Радыё Свабода.

Віктар Івашкевіч — адзін зь лідараў працоўнага руху 80-90-х, у жніўні 1991 кіраваў на плошчы дружынай БНФ. Актыўны ўдзельнік "Майстроўні«|, «Талакі», «Канфедэрацыі беларускіх суполак», сам Івашкевіч называе сябе чалавекам вайны і змаганьня. Магчыма, таму заўжды быў арганізатарам найбольш радыкальных акцыяў. Удзельнічаў у забастоўках працоўных, галадаў у пастарунку, два гады правёў на хіміі. Адмысловыя палітычныя перакананьні і паводзіны бацькі ягоны дарослы ўжо сын Стась ілюструе такім выпадкам зь дзяцінства:

Стась Івашкевіч: "Адпачывалі з бацькамі ў Сімеізе. Дзеці скакалі са скалаў у мора. Я яшчэ ня ўмеў плаваць, таму ў мяне было такое надзіманае кола. Я скочыў, высьлізнуў з кола і стаў тануць. Дзеці вакол залямантавалі, бацька ўбачыў гэта, кінуўся па мяне ў ваду і выцягнуў. Ён быў вельмі раззлаваны, але гэтая раззлаванасьць выявілася ў тым, што ён узяў пантофель і шпурнуў яго ў мора. А потым паглядзеў на мяне і кажа: "Вось слухай, ты калі тануў, ты ж пратрымаўся недзе хвіліну і не патануў. Ты рухаў рукамі і нагамі — значыць, ты можаш плыць. Давай паспрабуем яшчэ раз.

Стась Івашкевіч з сынам Маркам і бацькам Віктарам
Стась Івашкевіч з сынам Маркам і бацькам Віктарам

У гэтым выпадку відаць тыповыя для майго бацькі якасьці. З аднаго боку, рашучасьць і эмацыйнасьць, а з другога — пазытыўны сьветапогляд і гатоўнасьць у кожнай сытуацыі знайсьці карысны, пазытыўны бок.

Распавядаючы пра сваё дзяцінства, Віктар Івашкевіч адзначае, што вырас не проста ў нэўтральным, а ў антысавецкім асяродку:

Віктар Івашкевіч: «Мае бацькі не былі партыйныя ніколі, хаця іх запрашалі ў партыю ўступаць, але яны адмаўляліся — маўляў, «не гатовыя мы ідэалягічна». Па лініі маці шмат хто быў рэпрэсаваны. Яны жылі ў Зялёным Лузе побач з Курапатамі, і яна пра ўсё ведала, што там адбывалася. Хаця распавяла мне, толькі калі зьявіўся артыкул Пазьняка. Стаўленьне да ўлады было адпаведнае, хаця яна вельмі баялася, каб я не залез у справу, якая падвяла б пад рэпрэсіі.

А бацька наогул такі праўдашукальнік. І сутыкнуўшыся зь бюракратычнай
пасьля мітынгу ў Курапатах бацьку выклікалі ў гаркам камсамола весьці размову пра сына. Ён тады ім сказаў: «Дык вы проста падонкі! ...

машынай, ён вельмі нэгатыўна яе ўспрыняў. Напрыклад, у 1988 годзе пасьля мітынгу ў Курапатах, які арганізоўвала Талака, яго выклікалі ў гарком камсамола весьці размову пра сына, хаця я ўжо дарослы быў чалавек і сам ужо бацька. Ён тады ім сказаў: «Дык вы проста падонкі (у яго такая нястрыманая лексіка была)! Я цалкам падтрымліваю свайго сына».

Віктар Івашкевіч кажа, што на пачатку 80-х сьвядома шукаў тых, хто быў cупраць камуністычнай ідэалёгіі. Амаль адразу далучыўся да «Майстроўні». Апантаныя нацыянальна-культурніцкай дзейнасьцю майстроўцы, не зусім адпавядалі радыкальнай натуры маладога Івашкевіча. Таму на пачатку яму падавалася, што нацыяналізм будзе толькі формай палітычнай барацьбы супраць савецкай ідэалёгіі. Аднак нацыяналістычныя каштоўнасьці аказаліся мацнейшымі:

Івашкевіч: У мяне такая натура. Я ў гэтым сэнсе найбольш палітычны і зараджаны на канфлікт са злом, чым на тое, што культурніцкай дзейнасьцю гэтае зло можна перамагчы. Хаця, натуральна, я разумею, што культурніцкая праца — падмурак любой вайны. Проста ў мяне няма здольнасьцяў да такой працы.

Чыста культурніцкі накірунак іх працы мяне ня вельмі задавальняў. Я прапанаваў стварыць «Таварыства беларускай школы» і ісьці зьбіраць па хатах подпісы за перавод усяго навучаньня за беларускую мову. Спачатку пайшоў адзін. Выбраў дом шматпавярховы ў Сьляпянцы, і былі неверагодныя посьпехі — падпісалася працэнтаў 80 чалавек. Вось пасьля гэтага была створаная філія ў «Майстроўні» — ТБШ, і пайшлі ўжо ўсе актывісты зьбіраць гэтыя подпісы. Доўга, праўда, гэта не працягвалася, бо пачало ГБ людзей затрымліваць.

Радыё Свабода: "Вы калі зьбіралі подпісы за ТБШ, ужо мелі на ўвазе, што гэта будзе будучая школа вашага сына?

Віктар Івашкевіч: «У мяне склалася ў галаве «ідэальная Беларусь», у якой мне было б жыць камфортна. У прынцыпе, за такую камфортную Беларусь для сябе і для сваёй сям’і я і змагаюся і шукаю паплечнікаў, якія пра такую ж Беларусь думаюць.

Матчына мова майго сына — беларуская, і пытаньне, каб рускамоўны
у школе быў вялікі гвалт, нам крычалі: «Як мы будзем па-французку іх вучыць на беларускай мове?!...

асяродак яго не перайначыў, заўсёды стаяла пры выхаваньні. Таму мы шукалі магчымасьці беларускага асяродку. Звазілі разам дзяцей — Рада Вячорка, Ясь Суша, Стась наш. Колькі сябе памятаю, мы імкнуліся, каб яны паміж сабой сябравалі. А потым аддаў яго ў фальклёрны гурток пры тэлебачаньні, які Ларыса Сімаковіч арганізоўвала („Госьціца“ — рэд.). Там таксама быў асяродак. Карацей, я зразумеў, што для таго, каб малое дзіцё не патрапляла пад уплывы з аднаго боку рускамоўнага асяродку, з другога — хуліганскага асяродзьдзя сельгаспасёлка, дзе мы тады жылі, то лепш, каб у яго не было часу бадзяцца па двары».

Стась Івашкевіч: «У маёй сям’і размаўлялі па-беларуску, і я пачаў па-беларуску размаўляць зь дзецьмі ўжо ў дзіцячым садку. Са мной у садок хадзілі Хрысьціна Марачкіна, Радаслава Вячорка. Мы адчувалі сябе, з аднаго боку крыху іншымі, чым астатнія расейскамоўныя дзеці, а з другога боку — у пэўным сэнсе згуртаванымі вакол агульнай справы. У нас у сям’і было прынята абмяркоўваць, што адбылося за дзень, абмяркоўваць дзейнасьць і маці, і бацькі. Я шмат чаго чуў, нават калі быў маленькі. Бацька мяне аддаваў у розныя беларускамоўныя гурткі — у рыцарскі клюб, які заснавала і вяла Арына Вячорка, у фальклорны тэатр „Госьціца“ Ларысы Сімаковіч. Такім чынам з самага раньняга дзяцінства я адчуваў на сабе ўплыў таго, чым займаўся бацька».

Яшчэ тры дзясяткі гадоў таму беларускамоўныя бацькі прыкладалі адмысловыя намаганьні для, каб выхоўваць і адукоўваць дзяцей на роднай мове. Але і цяперашнія бацькі вымушаныя рабіць тое ж самае:

Віктар Івашкевіч: «Мы ж дамагліся, каб у французскай школе быў беларуская кляса. Падалі заявы, пісалі лісты ў Міністэрства адукацыі, і спачатку ў гэтай клясе сабралася 5-6 чалавек. Мы сказалі: «Окей, нам нармальна. Гэта будзе індывідуальнае выхаваньне. Хай у рускай клясе будзе 45, а ў нас будзе 5». І мы дамагліся, што ўлады мусілі для 5 чалавек стварыць клясу. Потым яны пабачылі, што занадта «тлуста» будзе 5 чалавек выхоўваць, і тады абвясьцілі набор у гэтую клясу для ўсіх, хто хоча. І шмат хто з бацькоў, проста палічыўшы, што там 45, а там 5, аддалі ў гэтую беларускую клясу. Так і ўтварылася гэтая беларуская кляса.

Мы вельмі актыўна ўдзельнічалі ў бацькоўскім камітэце. Арына Вячорка
Я сына аддаў на сэкцыю ўшу, каб ён мог біцца, калі раптам нехта з-за беларускай мовы захоча яго пакрыўдзіць ...

была старшынёй. Напрыклад, мы запатрабавалі з клясы прыбраць усякіх Леніных, а замест іх павесіць карціны Марачкіна, тым больш, што ўнучка Марачкіна таксама туды хадзіла. Мы праводзілі пазаклясную працу — вандроўкі, сустрэчы цікавыя рабілі. Вялікі кавалак часу трэба было аддаваць на выхаваньне і на змаганьне зь бюракратыяй. Там быў вялікі гвалт, нам крычалі: «Як мы будзем па-французку іх вучыць на беларускай мове?! У нас няма падручнікаў!» На што мы ім казалі: «Ды хоць з калена выламайце. Мы патрабуем свае правы — рабіце! Мы можам дапамагчы, наколькі можам, але вы абавязаныя».

Незвычайная палітычная сытуацыя вымушала і вымушае дзяцей па-свойму рэагаваць на падзеі, якія адбываецца ў «вялікім» жыцьці. Віктар распавядае, што ў ягоныя школьныя гады таксама ствараліся дзіцячыя палітычныя партыі. Паўтарылася гэта і ў маленстве сына Стася:

Віктар Івашкевіч: «Я яго аддаў на сэкцыю ўшу, каб ён мог біцца, калі
Частка клясы была прынятая ў „акцябраты“, а мы правялі свой сход, і замест зорачак зь Леніным далі ім значкі з Пагоняй ...

раптам нехта з-за беларускай мовы захоча яго пакрыўдзіць. Потым пачалі іх прымаць у «акцябраты». Мы ўтварылі альтэрнатыўную суполку «Пагоня». Частка клясы была прынятая ў «акцябраты», а мы правялі свой сход, і замест зорачак зь Леніным далі ім значкі з Пагоняй. Узьнік канфлікт: тыя, што з акцябрацкімі зорачкамі ўтварылі суполку «Красная гвардия» на чале з сынам аднаго вайскоўца. І пачалі біцца паміж сабою. У нашай суполцы «Пагоня» было больш дзяўчат, таму навучаньне ўшу вельмі спатрэбілася. Канфлікт скончыўся ў жніўні 1991, калі незалежнасьць, калі Пагоня, калі сьцяг. Суполка «Красная гвардия» за адсутнасьцю базы самараспусьцілася і ўсе перайшлі на пазыцыі беларускага адраджэньня.

Радыё Свабода: «А вас білі за тое, што вы беларускамоўны?»

Віктар Івашкевіч: «Калі я пачаў размаўляць па-беларуску, я заўважыў, што гэта выклікае вельмі асьцярожнае і паважлівае стаўленьне з боку хуліганаў. З боку простых людзей я ніколі ня бачыў негатыўнага стаўленьня да мовы. Але калі хто бывае „вякне“, дык я гыркну. А я таксама займаўся ў свой час цяжкай фізычнай працай, і бачна, што магу даць сілавы адказ на такія дзеяньні».

Дзеці прыкметных палітычных дзеячаў, асабліва тых, хто знаходзіцца ў апазыцыі, найчасьцей адчуваюць уплыў дзейнасьці бацькоў на сваім дзіцячым жыцьці.

Віктар Івашкевіч: «Я сына ўвесь час з сабой цягаў — на «Талаку»,
жонка ўварвалася, як мэгера, у пастарунак. У руках у яе быў букет гладыёлусаў, і яна гэтым букетам „зьбіла“ начальніка РУВД ...

на паседжаньні, на мерапрыемствы, на вандроўкі. Калі ўтварыўся БНФ, я быў даверанай асобай кандыдата ў дэпутаты СССР Ігнатовіча па Заводзкаму, Партызанскаму раёну. Ён хадзіў са мной, раздаваў улёткі. Мне падпалкоўнік міліцыі казаў: «Віктар, гэта несумленна, ты незаконна даеш распаўсюджваць улёткі дзецям».

А першы раз яго разам са мной арыштавалі, калі яму было 4–5 гадоў. Талакой мы арганізавалі ў 1988 годзе пікет за дзяржаўнасьць беларускай мовы каля помніку Купалы. Прастаялі мы хвілін 20, а ў гэты час жонка здавала выпускны іспыт, і я быў з малым, а яна павінна была прыйсьці забраць яго. Мы стаялі, тут міліцыя наляцела, плякат паламалі, мяне запіхалі ў машыну. Стась застаўся адзін і плача. Я кажу: «Што вы робіце, дзіцёнак адзін застаецца». Шэраговыя міліцыянты разгубіліся, але начальнік ім сказаў: «Бярыце і яго». Яго таксама туды да мяне пасадзілі, завезьлі ў пастарунак Цэнтральнага раёну, дзе я яму там зрабіў «казу», «хіхі», сядзелі, сьмяяліся зь міліцыянтаў, якія дзяцей арыштоўваюць. А потым жонка прыйшла, даведалася ад людзей, што нас арыштавалі. Яна ўварвалася, як мэгера, у пастарунак. У руках у яе быў букет гладыёлусаў, і яна гэтым букетам «зьбіла» начальніка РУВД. У яго такія тлустыя чырвоныя пісягі на твары былі ад гэтых гладыёлусаў. Ён заскочыў увесь узрушаны без фуражкі і сказаў: «Выганяй іх усіх!» Ну і нас выгналі. Так што яна з боем выцягнула нас «з кіпцюроў ГПУ».

Віктар Івашкевіч і Алена Радкевіч
Віктар Івашкевіч і Алена Радкевіч

Стась Івашкевіч: «Некаторыя хуліганствы ў школе сыходзілі нам з рук, таму што дома можна было заўсёды распавесьці, што настаўнікі ня любяць беларускамоўных дзяцей. Мы ўступалі часам у спрэчкі з настаўнікамі, бо ў школе нам казалі адно, а бацькі распавядалі другое. Было вельмі цікава, што самі настаўнікі прыслухоўваліся да нас. Уступалі з намі, зь дзецьмі, у спрэчкі, нешта даводзілі, і мы ў сваю чаргу нешта даводзілі. Такім чынам з самага раньняга дзяцінства я прызвычаіўся, што апазыцыйная дзейнасьць бацькі адбівалася на маім дзяцінстве хутчэй у станоўчым кірунку. На пачатку 90-х гадоў, калі разваліўся Савецкі Саюз, бацька з апазыцыянэра стаў магчымым, патэнцыйным чальцом новай улады, новага парадку і гэта таксама адчувалася ў маім дзіцячым асяродзьдзі».

Некаторыя хуліганствы ў школе сыходзілі нам з рук, таму што дома можна было заўсёды распавесьці, што настаўнікі ня любяць беларускамоўных дзяцей....

Стась Івашкевіч, які цябе рэалізоўвае сябе ў сфэры эканамічнай аналітыкі, кажа, што выбар ягонай прафэсіі адбыўся, безумоўна, пад уплывам бацькі:

Стась Івашкевіч: «Мой бацька заўсёды цікавіўся гісторыяй і прывіў гэтую цікавасьць мне. Зацікаўленьне гісторыяй прывяло да зацікаўленьня эканомікай і палітыкай. Мы ўжо ў дзяцінстве гулялі ў так званыя «штабныя» гульні. Гэта калі войскі ваююць на мапе і пры дапамозе ліноўкі і кубікаў, вызначаюцца хады — хто каго перамог. Калі мы гэта пачыналі, гадоў у дзесяць, гэта было даволі складана, і гэта менавіта мой бацька так уплываў. Таму я б сказаў, што безумоўна ўплыў бацькі

Радыё Свабода: «Спадар Віктар, вашыя ўяўленьні 30-гадовай даўніны пра ідэальную Беларусь зьмяніліся?»

Віктар Івашкевіч: «Не. Незалежная краіна, у якой людзі свабодныя ва ўсіх сэнсах. У палітычных — могуць прымаць удзел у палітычным жыцьці, у бізнэсе, у творчасьці. Бо якраз у нашых умовах ініцыятыва людзей — гэта тыя „калійныя залежы“, якія мусяць даваць асноўныя грошы ў эканоміку, а ня нейкія радовішчы. Трэба, каб дзяржава максымальна спрыяла творчай самарэалізацыі людзей у любых галінах гэтай дзейнасьці.

І акрамя гэтага — гэта мая ідэя фікс, што Беларусь павінная мець сваю нацыянальныя ідэю, але якую — ня проста кансэрвацыя саламяных стрэх і лапцей. Я заўсёды быў супраць успрыняцьця беларушчыны, як вясковай, тым больш такой „старадаўняй“. А Беларусь павінна прапанаваць сьвету нешта такое, чаго ўвесь сьвет яшчэ на сябе ня ўзяў. І Беларусь павінна стаць такой „краінай грынпіс“. Вось у нас адбылася чарнобыльская катастрофа, і людзі вельмі крытычна ставяцца да атамнай энэргетыкі. Нам трэба абвясьціць, што Беларусь ёсьць краінай, якая паспрабуе зрабіць сваё жыцьцё па канонах ідэалёгіі „зялёных“ — камфортнае жыцьцё для сярэдняга чалавека. Гэта вялікая сыстэма поглядаў — і палітычнага, і эканамічнага, і сацыяльнага ўладкаваньня. У сьвеце ёсьць вялікая колькасьць людзей, якія ў гэтым зацікаўленыя і якія гатовыя грошы аддаваць на тое, каб гэтыя ідэі рэалізоўваліся хоць дзе-небудзь. І па ўсім сьвеце гэты рух ёсьць, але калі Беларусь стане цэнтрам гэтага сусьветнага руху зялёных — гэта наш шанец прыўнесьці ў сусьветную культуру свой асобна пачуты голас. Гэта ў мяне такая ідэя».

Стась Івашкевіч: Галоўная якасьць майго бацькі — гэта вера ў тое, што ён робіць, і непахіснасьць у асноўных прынцыпах таго, што ён робіць. Я лічу, што гэта яго адрозьнівае ад многіх палітыкаў як у мінулыя часы, так і на сёньняшні дзень. У гэтым сэнсе мой бацька, можа быць, менш схільны да кампрамісаў у пэўных прынцыповых пытаньнях. І ў сваіх рашэньнях ён кіруецца сваімі прынцыпамі, нават калі гэта ідзе яму на шкоду".

Глядзець камэнтары (2)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG